วิศวกรผู้อยู่เบื้องหลังทุกฉากเขียวที่คุณเคยคีย์
ผมวาง IBK ลงบนช็อตฉากเขียวแทบทุกสัปดาห์ครับ จิ้มสีฉาก ปรับสไลเดอร์นิดหน่อย เช็คขอบ แล้วก็ไปช็อตต่อไป
แต่ทำมาหลายปี ผมไม่เคยถามตัวเองเลยสักครั้งว่า ใครเป็นคนคิดเรื่องนี้ขึ้นมาตั้งแต่แรก?
คำตอบคือเรื่องราวของแสงสีน้ำเงิน หลอดไฟสีเหลือง ปริซึมแก้วไม่กี่ชิ้น และวิศวกรหัวดื้อคนหนึ่งที่ใช้ชีวิตทั้งชีวิตสู้กับปัญหาขอบภาพแบบเดียวกับที่เราสู้กันอยู่ทุกวันนี้ พอรู้เรื่องนี้แล้ว ผมรับรองว่าคุณจะมอง Keyer ในเครื่องไม่เหมือนเดิมอีกเลยครับ
ปี 1940: ฉากน้ำเงินถือกำเนิด
ย้อนกลับไปก่อนยุคคอมพิวเตอร์ ก่อนยุควิดีโอด้วยซ้ำครับ
ในปี 1940 ศิลปินเทคนิคพิเศษชื่อ Larry Butler กับทีมของเขา ใช้เทคนิค Blue-screen Travelling Matte ในหนังเรื่อง The Thief of Bagdad และหนังเรื่องนี้ก็คว้ารางวัลออสการ์สาขา Special Effects ไปครองครับ
ขอแปลศัพท์กันก่อนนิดนึง Matte ก็คือหน้ากากขาวดำธรรมดา ๆ ตรงไหนขาวคือให้เห็นภาพด้านหน้า ตรงไหนดำคือซ่อน ส่วน Travelling Matte คือหน้ากากที่เปลี่ยนไปทุกเฟรมตามการขยับของนักแสดง ทุกวันนี้เราเรียกมันว่าช่อง Alpha และ Nuke ก็คำนวณให้เราฟรี ๆ
แต่สมัยนั้น หน้ากากทุกเฟรมต้องทำด้วยกระบวนการทางเคมีในแล็บฟิล์ม ผ่านเครื่อง Optical Printer (เครื่องพิมพ์ภาพซ้อนฟิล์ม) และความอดทนล้วน ๆ ครับ
มันใช้ได้ครับ แต่ไม่สวย แสงสีน้ำเงินสะท้อนเลอะตัวนักแสดง ขอบภาพเรืองแสง และอะไรที่โปร่งใสคือฝันร้าย ทั้งแก้ว ควัน และผมที่ปลิวไปตามลม คุ้น ๆ ไหมครับ? สามอย่างนี้ยังเป็นสามอย่างที่ทำให้ผมถอนหายใจทุกครั้งที่เปิดเพลทใหม่จนถึงทุกวันนี้
Petro Vlahos กับเคล็ดลับ "Colour Difference"
ตัวเอกของเรื่องมาแล้วครับ Petro Vlahos เกิดปี 1916 ที่รัฐนิวเม็กซิโก จบวิศวะจาก UC Berkeley ในปี 1941 เคยทำงานที่ Douglas Aircraft และ Bell Labs ก่อนจะย้ายมาสายวิจัยภาพยนตร์หลังสงครามโลก
เขาไม่ได้เป็นคนคิดค้นฉากน้ำเงินนะครับ แต่สิ่งที่เขาทำมีประโยชน์กว่านั้นเยอะ คือทำให้มัน ใช้งานได้จริง
เขาพัฒนากระบวนการนี้ให้หนัง Ben-Hur (1959) ด้วยวิธีที่เขาเรียกว่า Colour Difference (ผลต่างของสี) โดยในแล็บจะแยกภาพสีน้ำเงิน เขียว แดง ออกจากกันก่อน แล้วค่อยนำมารวมกลับอย่างชาญฉลาด
อธิบายแบบภาษาคนนะครับ (ย่อให้ง่ายมาก ๆ) ในโลกจริง แทบไม่มีอะไรหน้ากล้องที่ "น้ำเงินมากกว่าทั้งเขียวและแดง" ยกเว้นตัวฉากน้ำเงินเอง ดังนั้นถ้าเราวัดว่าช่องสีน้ำเงินชนะอีกสองช่องอยู่เท่าไหร่ เราก็จะเดาได้แม่นมากว่าฉากอยู่ตรงไหน และเพราะมันเป็น ผลต่าง ไม่ใช่สวิตช์เปิดปิด เราเลยเก็บค่ากึ่งกลางนุ่ม ๆ ไว้ได้ ซึ่งตรงนั้นแหละคือที่อยู่ของเส้นผม ควัน และแก้ว
FIG_01: ก่อนจะมีช่อง Alpha ทุก Matte และ Counter-matte คือแถบฟิล์มที่จับต้องได้จริง (ภาพประกอบ ไม่ใช่ฟุตเทจจากหนังจริง)
ตรงนี้แหละครับที่ทำผมขนลุก ลองเปิด Keyer สมัยใหม่ตัวไหนก็ได้ ตรรกะแกนกลางยังมีกลิ่นของไอเดียนี้อยู่เต็ม ๆ เอาช่องสีของฉากไปเทียบกับช่องอื่น เก็บค่านุ่ม ๆ ไว้ แล้วทำ Despill (ล้างสีฉากที่เลอะตัวแบบ) ปิดท้าย พูดง่าย ๆ คือเรากำลังรันไอเดียแล็บฟิล์มยุค 1950 ที่ 24 เฟรมต่อวินาทีบนการ์ดจอครับ
ทางแยกสีเหลือง: Sodium Vapor
มาถึงจุดหักมุมที่ผมชอบที่สุด เพราะประวัติศาสตร์ไม่เคยเดินเป็นเส้นตรงครับ
ช่วงปลายยุค 50 ต่อเนื่องไปถึงยุค 60-70 มีอีกระบบหนึ่งโผล่มา ชื่อว่า Sodium Vapor Process หรือ "ฉากเหลือง" ซึ่ง Disney ใช้เยอะมาก
เคล็ดลับของมันคือฟิสิกส์ล้วน ๆ และสวยงามมากครับ:
- นักแสดงยืนหน้าฉากสีขาวที่ส่องด้วย หลอดไฟโซเดียม ซึ่งปล่อยแสงสีเหลืองเกือบเป็นสีเดียวล้วน ๆ ที่ความยาวคลื่นประมาณ 589 นาโนเมตร
- ความยาวคลื่นนี้ตกอยู่ในช่องว่างที่ฟิล์มสีแทบมองไม่เห็น นักแสดงเลยใส่ชุดสีอะไรก็ได้ และสีผิวก็ยังเป็นธรรมชาติ
- ในตัวกล้องมี ปริซึมแยกลำแสง (Beam-splitter) ส่งภาพไปบันทึกบนฟิล์มสองม้วนพร้อมกัน ม้วนแรกเป็นฟิล์มสีปกติเก็บการแสดง ม้วนที่สองเป็นฟิล์มขาวดำที่ไวต่อแสงเหลืองนั้นมาก ๆ และม้วนนี้แหละ คือ Matte
ผลคือได้ Matte สะอาด ๆ ถ่ายมาจากในกล้อง ในวินาทีเดียวกับที่ถ่ายการแสดง ไม่ต้องมานั่งเดาใน Post เลย พูดตรง ๆ ในฐานะคนทำคอมพ์ ผมอิจฉานิด ๆ ครับ
Wadsworth E. Pohl, Ub Iwerks และ Petro Vlahos ได้รับรางวัลออสการ์จากกระบวนการนี้ที่ใช้ใน Mary Poppins และ Ub Iwerks ยังใช้มันในหนัง The Birds ของ Hitchcock สำหรับปีกนกที่กระพือไปมา ซึ่งเป็นขอบแบบเร็วและกึ่งโปร่งใส ประเภทเดียวกับที่ยังทำให้คนทำ Roto นอนไม่หลับมาจนถึงวันนี้
FIG_02: ภาพประกอบเวทีถ่ายทำแบบ Sodium Vapor แสงเหลืองความยาวคลื่นแคบ ๆ บนฉาก แต่นักแสดงใส่สีอะไรก็ได้อย่างอิสระ
แล้วทำไมมันถึงหายไป? เรื่องเงินกับขนาดครับ หลอดไฟกับฉากทั้งใหญ่ทั้งแพง ส่วนปริซึมพิเศษก็หายากสุด ๆ มีรายงานว่าทำออกมาแค่สามชิ้นเท่านั้น พอฉากน้ำเงินพัฒนาดีขึ้นเรื่อย ๆ ฉากเหลืองก็ค่อย ๆ เลือนหายไป โดยมีการอ้างถึง Dick Tracy (1990) ว่าเป็นการใช้งานครั้งสุดท้ายที่รู้จักกัน
แต่ที่สนุกคือ ในปี 2024 ทีม Corridor Digital ได้โชว์เวอร์ชันสมัยใหม่ที่สร้างด้วยชุดฟิลเตอร์ของนักวิจัย Paul Debevec และในปี 2025 Walt Disney Archives ก็เผยแพร่ภาพปริซึมของจริงที่ยังหลงเหลืออยู่ ไอเดียดี ๆ ไม่เคยตายจริงหรอกครับ มันแค่รอฮาร์ดแวร์ที่ดีกว่าเท่านั้นเอง
จากแล็บฟิล์มสู่กล่องวิเศษ: Ultimatte
Vlahos ไม่ได้หยุดแค่ฟิล์มครับ ในปี 1976 เขาก่อตั้ง Ultimatte ร่วมกับลูกชายชื่อ Paul เพื่อนำไอเดียการทำ Matte ของเขาเข้าสู่โลกวิดีโอ และคว้ารางวัล Emmy ไปในปี 1978
ตลอดชีวิตการทำงาน เขาได้รับเกียรติจาก Academy หลายครั้ง รวมถึงรางวัล Gordon E. Sawyer Award และถือสิทธิบัตรมากกว่า 35 ฉบับ ตามข่าวไว้อาลัยของ AWN กระบวนการของเขาถูกใช้ในหนังตั้งแต่ The Birds ไปจนถึงไตรภาค Star Wars ภาคดั้งเดิม และ Life of Pi
เขาจากไปในปี 2013 ด้วยวัย 96 ปี คราวหน้าถ้าคีย์ของคุณออกมาสะอาดตั้งแต่รอบแรก ลองพยักหน้าขอบคุณเขาเบา ๆ สักทีนะครับ
ทำไมฉากถึงกลายเป็นสีเขียว
ถ้าน้ำเงินคือของคลาสสิก แล้วทำไมทุกวันนี้กองถ่ายที่ผมเดินเข้าไปแทบทุกที่ถึงเป็นสีเขียว?
เหตุผลหลักมาจากโครงสร้างเซนเซอร์กล้องดิจิทัลครับ กล้องส่วนใหญ่ใช้ Bayer Filter ซึ่งเป็นตารางฟิลเตอร์สีจิ๋ว ๆ ที่แปะบนเซนเซอร์ ครึ่งหนึ่งเป็นสีเขียว อีกหนึ่งในสี่เป็นแดง และอีกหนึ่งในสี่เป็นน้ำเงิน ช่องเขียวมีข้อมูลเยอะกว่า เลยสะอาดกว่าและ Noise น้อยกว่า ช่องสีสะอาด คีย์ก็สะอาดตามครับ
แต่ฉากน้ำเงินก็ยังไม่ได้หายไปไหนนะครับ มันยังเหมาะเวลาชุดหรือพร็อพเป็นสีเขียว หรือเวลาที่สีน้ำเงินที่เลอะ (Spill) ซ่อนในฉากได้ง่ายกว่าสีเขียว เลือกฉากให้เหมาะกับช็อต ไม่ใช่เลือกเพราะความเคยชินครับ
แล้วพรุ่งนี้เปิด Nuke เราจะได้อะไรจากเรื่องนี้
การรู้ประวัติศาสตร์ไม่ใช่แค่เกร็ดความรู้ไว้คุยเท่ ๆ ครับ มันเปลี่ยนวิธีที่ผมเข้าหาการคีย์จริง ๆ
ลองดู IBK ใน Nuke ครับ Foundry อธิบายว่ามันใช้ค่าพิกเซลของภาพจริงแทนการจิ้มสีเดียว และสร้างภาพฉากที่ผ่านการประมวลผลโดยเก็บความแปรปรวนของสีฉากไว้ ซึ่งก็คือจิตวิญญาณเดียวกับ Vlahos เป๊ะ ๆ วัดฉากให้ดี แล้วปล่อยให้ "ผลต่าง" ทำงาน
ผมเลยมีนิสัยหนึ่งอยากให้น้อง ๆ ขโมยไปใช้ ผมเรียกมันว่า "The Vlahos Check":
- ก่อนแตะ Keyer ให้ดูช่อง R, G, B ทีละช่องก่อน ช่องละสิบวินาที ฉากแรงสุดตรงไหน? ตรงไหนสกปรกหรือไม่สม่ำเสมอ?
- หา "สามตัวปัญหา" ให้เจอตั้งแต่แรก คือเส้นผม ควันหรือ Motion Blur และอะไรก็ตามที่โปร่งใส วางแผนรับมือไว้ก่อนที่มันจะมาเซอร์ไพรส์เรา
- แยก Despill เป็นงานของมันเอง Spill คือปัญหาที่เก่าแก่ที่สุดในเรื่องนี้ มันสมควรได้กิ่งของตัวเองในสคริปต์ ไม่ใช่แค่ช่องติ๊กที่เราลืมไปแล้ว
FIG_03: ปัญหาเดิม แค่โต๊ะใหม่ แปดสิบปีผ่านไป เรายังคงนั่งตัดสินค่านุ่ม ๆ ระหว่างฉากกับตัวแบบเหมือนเดิม
💡 ทิ้งท้าย: คุณเป็นส่วนหนึ่งของงานฝีมือที่เก่าแก่มาก
ผมไม่ได้เริ่มต้นจากแล็บฟิล์มครับ ผมเริ่มจากการเป็นครูสอนคอมพิวเตอร์ ล้มเหลวมาหลายเรื่อง แล้วค่อย ๆ คลำทางเข้ามาสู่งานคอมพ์ พอได้รู้เรื่องนี้เลยรู้สึกว่ามันใกล้ตัวมาก ปัญหาที่ผมปล้ำอยู่ทุกวัน คือปัญหาเดียวกับที่คนรุ่นก่อนแก้ด้วยปริซึมและน้ำยาเคมี ตั้งแต่หลายสิบปีก่อนผมจะได้เปิด Nuke ครั้งแรก
มันอุ่นใจแปลก ๆ นะครับ ขอบเละ ๆ ของคุณไม่ได้แปลว่าคุณไม่เก่ง มันคือโจทย์ที่คนฉลาด ๆ ไล่ตามแก้กันมาตั้งแต่ปี 1940 แล้ว 555
ครั้งหน้าที่เพลทไหนดื้อใส่คุณ ใจเย็น ๆ เช็คช่องสีทีละช่อง แล้วจำไว้ว่าเรากำลังยืนอยู่บนไหล่ของยักษ์ตัวใหญ่มาก จากนั้นก็ไปทำคีย์นั้นให้สวยเลยครับ!